Indietro

★ Güjelm Tell

Güjelm Tell
                                     

★ Güjelm Tell

El Güjelm Tell nom uriginal: Wilhelm Tell lè un om legendari, una figüra mitega, de lindipendensa sgüissera che lavaria vivüü in del Cantun Uri intra l 13° e l 14° secul.

                                     

1. La Legenda

Segunda la legenda, l Güjelm Tell lè nassüü e vivüü intra la fin del XIII e l prenzipi del XIV secul a Bürglen, in del Cantun Uri, e lera un gran tiradur de balestra. El 18 nuvember del 1307, el Güjelm, lera andaa insem al so bagaj Gualter ad Altdorf, la capital del Cantun, e quand che lera passaa in de la piassa del paes leva minga salüdaa el capel che l guernadur Gessler, metüü sü li dij Asbürgh, leva metüü in scima a un tarel. El capel, che lera li a representà lüturidaa de limperadur, tücc gheven de fagh la rivarensa e salüdal in del passagh denans: quij che ghe feven no la rivarensa al capel i suldaa, piasaa li vesin, i brancaven e i menaven in gatabüja. Già che l Tell el gheva minga faa la rivarensa al capel, i suldaa lhan brancaa e lhan menaa in presun. Pö, l dì dopu, el Gessler lha dii insci ai so suldaa de tö l Tell e menàl denans a lü in sü la piassa del paes. Quand che l Gessler l ghha dumandaa l perchè lü leva minga sbassaa l cuu denans al capel, insci cum hann semper faa tücc, el Tell el ghha respundüü che leva minga faa perchè un om liber el ghha no de ümiliass a chela manera chi. A chel punt chi l Gessler, che l se speciava una quaj scüsa, l sè inrabii de bun de la süperbia del Güjelm, e alura lha ciapaa l fiö del Tell, lha menaa via delunsg un setanta pass, el ghha metüü sura l cuu un pom, e l ghha dii insci al Tell che se l vör solvà la sua vida e quela del so fiö, l ghha de ciapà l pom in cuu al so bagaj cunt un culp de la sua balestra. Un culp, e duma vün. Sel ciapa no l pom, mören tücc e düü. El Tell alura lha traa föra do fresc, lha metüü vöna in de la sua balestra, lha puntada al pom e lha sbaraa un culp. Quand che l culp de balestra lha ciapaa l pom e l lha scepaa in düü, la gent lha tacaa sü a bat i man tüta cuntenta, ma l Gessler el sè infüriaa ancamo püssee. Verd de la rabia alura l Gessler el ghha dumandaa al Tell perchè l neva traa föra do de fresc. Quand che l Tell el ghha respundüü che leva traa föra do fresc, insci, sensa una resun, el Gessler el ghha minga credüü e l ghha dii che l so mentì l saria staa pünii cunt la forca. Ma li la gent in sü la piassa lha sè infüriada e al Gessler l ghè gnüda pagüra duna quaj revolta, e alura, insci de parì un galantom, el ghha prumetüda solva la vida al Tell se lü l ghavaria dii la veridaa. El Tell alura l ghha dii che la segunda frescia lü lavaria scajada in del pet del Gessler se la prima lavaria cupaa l so fiö. El Gessler alura lha dii che lü, un gran galantom, lavaria si mantegnüü la parola de solvagh la vida al Tell, però, già che tentà la vida dun guernadur lè un fal bel grand, el Tell el saria staa menaa in la presun de Küssnacht in sü nisula in mezz al lagh cugnussüü al didincö cuma l Lagh di Quater Cantun. Però, menter che l menen in presun in sü n barchin, el sciopa in sül lagh una gran tempesta cunt una gran rusciada, agua a sidel, vint, e und grand e bürascus. Alura tücc i suldaa, e l Gessler medem, shin strimii de bun e han tacaa sü a barbelà de la pagüra cumpagn de föj. Tücc strimii in sü la barca, tücc, a lè ciar, manch che lü, manch che l Tell, chinscambi lèra li bel quiet e seren. I suldaa, già che l Tell lera un gran barchirö cunt do brasciun de fera, sensa dagh a trà al Gessler, lhan desligaa l Tell e insci lü, l Güjelm, lè staa bun de trà la barca in solv. In del menter però l Tell lha faa anca cünt de svesinass a un gran sass che lera li arent la ripa e li lè soltaa föra de la barca e lha pientaa un pe bel franch in sül sass e cunt lolter pe l ghha daa na gran pesciada la barca e lha rüzzada ancamò in mezz a lagh. Però pö l Gessler el ghha ncamo vüü una bela furtüna e la tespesta la sè placada. El Tell alura lè andaa in gran pressa a Küssnacht a specià la barca del geurnadur e apena che l guernadur lè staa a tir el Tell lha cupaa li cunt un culp de balestra. Insci, segunda la legenda, lè scumenzada la liberassiùn de la Sgüissera del giögh austriegh. La legenda la dis anca che l Güjelm Tell lha tolt part la bataja de Morgarten insem ai cantun Uri, Svitt e Untervald, che lha sbatüü föra ij Asbürgh in del 1315. Lültem toch de la legenda l cünta sü chel Tell lha truaa la sua mort in del 1354, menter che, urmai vegg e minga pü insci franch, lera dree a solvà la vida dun bagaj che lera burlaa dent in del riaa Schächen dürant una tempesta.

                                     

2. El Güjelm Tell in de la Literadüra Lumbarda

Chi desuta ghem unistoria, in Püscciavin, trada föra de la dissertassiun iningürala ciamada "Der Dialekt des Poschiavotals" e stampada in Sgüissera in del 1905, del sür Johann Michael de Wergenstein Cantun Grisun al so doturaa de Filosufia a lÜniversidaa de Zürigh.

El Maester Gori de la Val Poscciaf el cünta sü ai so sculee listòria del Güjelm Tell

Car i méi matéj aténti, ca incö va spieghi la stòria da Gujèlmu Tell. Séf valtri chi ca lèra l Tell? Lèra un persunagiu, cumé l saròf a di un óm, ma óm da cuj chi ga füma la barba 1: grant, gròss e fòrt. Figürávas na tèsta da tòr, dua spali da Sursètar, dua grifi 2 o ciatón 3 cumé tanáj: bén, cuél lèra l Tell, ca lèra testárt cumé n bar 4, cuél ca l vuléa, l vuléa, ma intendémas, lü l vuléa li robi giüsti, lü, e dal mal al na mai fait. Al vivéa circa siscent agn fa in dil paes da Uri in na cuntrada chi ga disan Bürglen. Tigní a mént: Bürglen. Bén, la gént dai paés ilodrö, intórn Uri, Svit e Untervaldo in cuii témp i stáan brica tant alégri, vedéf, gia v i dit laltrér ca i pudéan brica sa cumandá da par lur, cumé isa 35, ma léan da marcià a bachéta sóta ij altri. Cèrti siuràsc, ca i ga diséan düchi dAustria i ij vuléan sugetá, i tigní sóta, i cumandá in alt e in bass cumé ca l fa lItalia isa cui pòr valét 5, séf bén chi valét ijén padrón de laurá, pagá 6 e tasé giò. Bén, inscí l vuléa fa lAustria cu la gént da cuii paés e ghea mandú di guvernatur, cumé l saròf a di in puscciavín di pudèstá, ca ij üsávan tal e cual cumé i valét, a laurá, pagá e sa tigní l véntru. Ün da sti pudèsta, o castelán, cumé ca i ja ciamávan, lèra l Ghesslar, na brüta ghigna, n gran barába dun balòss. Va séf mai inzumelái dal diául na cuái nòit? Bén, l Ghesslar al ghéa na grinta 7 tala e cuala, lèra lunch séch cun dói öj da vipara, na barba néra da can barbin, e lèra gialt de facia cumé linvidia, infín, ménu i cörn, lèra un demóni dait e sgarbú, ca l na féa da tüti li razi. Un dí stu can da la scala, par fa vigní lóch la gént, la fait plantá fò in cò duna via n pal, cumé l saròf a di na stanga cun sü inzóm un capèl, mi si miga bén, ma disi cèrt lèra un cilindru, e la cumandú ca la gent chi passáa ilò davant i ga fésan la riverenza e pö lèa picú ilò despér 8 cuai suldat chi brancásan e i manásan in camüfia 9 cuij chi ga féa miga la riverenza a stu capelásc. Ma còrpu da mila saéti, ma n ama amò da vedé? Eral miga ròbi da vignì nar da la futa 10? Un líbar citadín avé da fa la riverénza a n tananái 11 dun cilindràsc? Isa sculté cumé lè ida 12 - Un bèl dí, el Tell cun sè fijòl al passa de Altdorf e l vét stu capelàsc sü la stanga ca l parèa tal e cual ün da cuij spagurentéj 13 da li galìni ca sa mét fò par lòrt, e l dìs: ca àia pròpi de ga fa la riverénza mi a cuél momói 14? Al sa calca sua baréta in tèsta e pö cun sè fijòl al passa avànt e l varda da laltra part e l fa paré davé vüdüü ni la stanga, ni cuél maladétu barnüsc 15 chi ghèra sü. Lèra gnanch ün doi pass ca fò da un baitòcul 16 da legn, indónt ca jèran int 17 placái 18 fa la spia, al salta fòra cuàtru sgöz da giüdéi 19 dangégar 20 e i bràncan el Tell e l fijòl e i ta i lìgan sü, ma inessént e i ja ménan davant da cuél demóni dal Ghesslar. Sübit lé córs par tüt 21 la nòva e in ün "itum fatum" al sa ràma 22 in plaza na scunfola 23 da gént curiusa da vedé la fin da sta fatüra 24. Lé sciá anca l Ghesslar a cavàl e l sa planta in mèz la plaza fa giüstizia a sua mòda, bén intés. Cumé lèra cuntént el Ghesslar da gavé el Tell in di jungli 25. Al cugnusséa ca lèra un óm dür da cràpa, chi vuléa èsa líbar e chi ga féa curagg a jaltri da brìca 26 sa lassà calcá sóta. - Al sa vòlta al Tell e cun na ghigna 27 da serpént al ga dìs: "Sta vòlta tu ghés, vè. Parchí ás miga fàit la riverénza la stànga?" El Tell lalza francamént la fàzia e l ga respónt: "Sa tu l vòs savé tal disaréi: li miga fait, parchí ca lé indégnu e vargöngiús pa un óm líbar da ga fa la riverénza a n pàl". El Ghesslar léa penzú 28 da ga fa la fèsta al pòr Tell, ma l mandà la fórca pan na mancanzüscia da gnént, lascàa 29 miga: al ghéa fófa 30 ca la gént i sa alsàssan sü a l libarà cu la fòrza. Ma l Ghesslar ca lèra larca dal diául al penza: "spéita mi ca sta vòlta mèti l Tell in üna tal strintóira 31, ca, la vaia pö cumé la vòl, l Tell al ga giünta 32 la pliscia 33 ". Al sa vòlta e cun schérz al ga dis: "i süntüü a dì ca tu sas bén manegià larch, ca tes un bón tiradur, ca tu sas inciodà anca n urscél per aria: bén, sa tu vòs ta la portà fò, incö tas da ma n da na pròva." "Parla", l dis el Tell. El Ghesslar ilura al vén gió da cavàl, al ciàpa scia l budán 34 del Tell e l la ména un otanta pass luntàn, al ga mét un póm sü la tèsta, pö l ga dìs al Tell: Isa 35 mira cuél póm e tìrich, ma guai a ti sa tu sbàjas e invece dal póm tu culpìssas al fijòl. El Tell al ga sa revultàa al sanch, al ga vignìa calt e fréit, al ga vuléa sciòpà l còr dal dulùr a avé da tirà sül fijòl. Al prèga l Ghesslar, la gént anca lur i prègan: ma l Ghesslar lèra plü dür di crap e l pòr Tell lha da tirà. Èral miga un móstru l Ghesslar, na tigre, ninfam? Èral miga ròbi da l spatascià ilò, vif vivént? Ma l Tell al sha faa curagiu, l munta larch, al mira, la fréza la part, e l póm lé sbügiú par milimèz. Al fijòl al la ciapa tüt cuntént, al ghal pòrta al pa, e ghal fa vedé la gént, tücc i bàtan li man e crìdan: bràu lìbar, lìbar. El Ghesslar al sfelunava da la ràbia, si artifizi jèran ü in gnént. Ma l diaul, ca lèra sè barba 36 vügnüü in agiüt. El Ghesslar al varda l Tell e l ga dis: Scím tas véru fait un bel cólp, ma dìm un pò: tu ghas ilò 37 naltra frécia, chi vuléas an fà? El Tell al ga respónt:oh, i casciadur i na pòrtan sémpri drö plü düna. El Ghesslar al sè brica cuntentú da cuéla rispòsta, al cercàa ògni rampín par ruinà el Tell, e drö 38 fin ca l ga prumetüü sálva la vida sa l ga diséa la veritá. Ilura l Tell: Bén, sa tu ma sügüras la vida, ècu la veritá: tas da vavé ca, sa par casu cula príma frécia ési culpüü l fijòl, la segónda lèra par ti e aròi brica sbajú tè còr, vè! Ilura l Ghesslar al ghé saltú l cataranín 39, lè dait fò da la ràbia el dis: scí, ti prumetüü sálva la vida, o Tell, ma ta faréi menà in un löch indónt ca tu vedaras plü ni l sul, ni la lüna, indónt ka tu faras penitenza da tua süpèrbia, e l ta passará un pò cuéla maladéita vèrgna 40 ca tu ghhas. Lé sciá sübet ij angegar, i ligan sü l Tell e i l cargan sü na barca, par al menà a Küssnacht in presón. Al Ghesslar al la cumpagna in persúna, parchí ca nu l ga pòsia slipà. Ma cura ca ijén fò par al lach, al sa léva un tempural, al cél al sa fa scür, al vént al bófa, li óndi li sa lèvan e li sbàlzan la barca in sciá e in lá. El Ghesslar, ca príma al vardava l tell cun na vèrgna da blóch 41, cun na grinta scüra e fósca cumé tré dí da tempural, al cumenza a vignì smòrt, si cagnöt i cumenzan a tremulà. Al Tell inveci lèra pacifich cumé sa l füss stait in sua cà. Finalmént lé sciá un urénda tempèsta, li óndi, li tràan la bàrca da piz a cantón: tücc, ménu l Tell, i trémulan da la sghétula 42. Ilura un angégar al ga dis al Ghesslar: tu védas ca vam a fónt, mi ta préghi, fa disligà l tell, lü l ghha bón bràsc, lü l cunóss bén stu lach e lé lü sul chi l pò ma salvà. El Ghesslar, difàti al la fa disligà. Al Tell al brànca i rém e cun si bràsc da fèr al tegn la barca a pòst e par cuanti tempèsti e óndi chi ga füss, al sa vòlta vèrs la riva. Ma intant ca l remava, l Tell al féa si cünt. Al ména la barca a un sass chi vanzava fò da lagua visín a tèra, e intant ca sa l dis, al lassa i rém, al brànca sè arch, al pica un sált sül sass e cun na tremenda peáda al manda la barca in mèzz a l li óndi, e lü lé franch e libar. Cuél lèra curacc e fòrza, véra? Dal sass al sálta a tèra e l sa pòsta a vedé la fín da la barca. Ma l Ghesslar al ghéa la furtüna da la sua, as sé cuetú li óndi e l sé salvú. Al Tell ilura lha cumenzú a gavé fastidi e l pensáva: chi ma giòval dèsa líbar mi, sa anca l Ghesslar al sé salvú? Mi, al ma braca plü, ma mia féma e mi creatüri ijèn in si man e chi sa chi teríbel vendéta ca l fa: a ògni cóst bégna 43 impedì. Al Tell al sa pòrta sur la via, indónt ca l Ghesslar léa da passà, al sa placa dadrö duna planta, decìs da la fa finída buna vòlta. Ilò dun pò lé sciá l Ghesslar a caval cun si angégar. Lèra róss da la ràbia e fò da ij öj sa ga vedéa la séit da la vendéta. Al Tell, cura 44 ca l lha vüdüü vignì, al dìs: isa ga sém, oh Ghesslar, al Signúr al giüdichia tra mi e ti: nóma lü l sa li urendi angossi ca tu mas fait sufrì a mi, ai méi, a nösc paés e a tüta la nòssa gént. Ti tu mas töit la libertá, cuéla cara libertá chéum eriditú dai nösc bón vécc, ti tu mas tratái cumé bèsti e miga cumé óman, ti tèras mandú chilÒ par fa giüstizia, e nu tas fait chi ingiüstizi üna sura laltra, nualtri vivéum pacifich e cuntént, ti tu mas implenüü al còr da velén. Car al mè arch, sbaja miga sta vòlta, ca ti tas da èsa la salvéza da stu paés, ti tas dal libarà da la plü teribila da li opressión. E ti, oh Signur, ti tu sas ca mi pòrti miga indil còr intenzión da vendéta, ma ca méti vida par vida par defenda nösc dirit, nòssa libertá, nösc paés, nossi famiji, nòssa vida. In cuéla lé sciá l Ghesslar, ca l sfelunava da la ràbia. Al Tell al mira, la fréza la part, al Ghesslar lè culpüü in mèzz a l còr, al cròt da cavàl e l crida: ah la fréza dal Tell! E l spira. Al Tell al sálta sü un sass e l crida: viva la libertá, nösc paés ijén líbar, li famiji ijhan furnüü da tremà, linucenza lé sügüra, al Signúr lè grant e giüst in si giüdizi! Da cuél dí lha cumenzú la libertá da la Svízara, cuéla libertá ca gòdum anca nualtri al didincö e ca godaràm par lavignì fin ca l ga la Svízara óman giüst e curagiús. Séf pö cumé ca lé mòrt al Tell? In dil 1354 lé saltú gió in dal flüm par salvà na creatüra chi negàva, lèra vécc, al ghé mancú li forzi e lé mòrt vítima da sè bón còr.

1 Un om che l ghha un gran fidegh. 2 dua Grifi = Do Manùn. 3 Ciatón = Sciampùn. 4 Bar = Bagùt. 5 Valét = Quij de la Valtulina. 6 Pagà = Chinscí "pagà" l vör dì "pagà i tass". 7 Grinta = Grinta, ma chinscí "cera grintusa, cativa". 8 Despér = Arent, apröf, li tacaa, li vesin. 9 Camüfia = Presùn. 10 Nar da la futa = Negher de la ràbia. 11 Tananái = rob sensa nissün valur, barlafüs. 12 Ida = andáda, del verb ì = andà. 13 Spagurantél = Spaventòss, spaventapasser, vün di rob metü li in di camp a tignì ij üsej delunsg. 14 Momói = speter, fantasma, babau, etc. 15 Barnüsc = capèlasc.´ 16 Baitòcul da legn = betulín de legn, capanín de legn. 17 Int = dent, in de la. 18 Placái = piassaa li. 19 Sgöz da Giüdéi = tèpa brüt e catif cuma Giüdee, sgöz = tèpa, tepista. 20 Angégar = Landjäger, ciuè gendarm austriech. 21 Par tüt = departüt. 22 Ramà = radünà. 23 Scunfola da gent = mòta de gent. 24 Fatüra = aveniment. 25 Ungla = ungia. 26 Brica = minga. 27 Ghigna = sunris, di völt anca facia ridenta in sens malefegh. 28 Penzú = pensaa. 29 Ascà = asardà, permètes el riscc. A Milan però se dis "ascàss", möd reflessif. 30 Fófa = fifa, gran pagüra. 31 Strintóira = strècia, "mèta in üna strintóira" = "mèt ai strècc". 32 Giüntà = in chel cas chi "perd" però, di völt el vör dì anca giuntà. 33 Pliscia = pèl "giüntà la pliscia" = "lassàgh la pèl". 34 Budán = bagaj. 35 Isa = dess. 36 El Ghesslar lè cunsideraa l neud del Diaul!! 37 Ilò/chilò = linscí/chinscí. A Milan però ilò/chilò se senten asquas pü. 38 E drö = e dree ciuè "e giò adoss". 39 Al ghé saltú l cataranín = el ghè soltada la musca al nas, disarium a Milan. 40 Vèrgna = Urgöj. 41 Bloch = Lüzifer, Belsebü. 42 Sghétula = sgàgia. 43 Bégna = bögna. 44 Cura = quand, cumpagn del Rumanc Engadines cur / cura.

Anche gli utenti hanno cercato:

güjelm tell, literadüra lumbarda. güjelm tell,

...

Dizionario

Traduzione
Free and no ads
no need to download or install

Pino - logical board game which is based on tactics and strategy. In general this is a remix of chess, checkers and corners. The game develops imagination, concentration, teaches how to solve tasks, plan their own actions and of course to think logically. It does not matter how much pieces you have, the main thing is how they are placement!

online intellectual game →